Θεολόγος Χατζηπέμου
Τα τελευταία χρόνια μικροί και μεγάλοι, όλο και περισσότερο, γινόμαστε μάρτυρες βίαιης συμπεριφοράς και επιθετικότητας μεταξύ παιδιών και εφήβων.
Η σύγκρουση μεταξύ μαθητών, η επίδειξη “μαγκιάς”, η βίαιη συμπεριφορά και η επιθετικότητα στο σχολικό χώρο δεν είναι καινούργια ούτε ασυνήθιστα φαινόμενα. Άλλωστε, δεν είναι λίγοι οι γονείς και εκπαιδευτικοί που θεωρούν τις επιθετικές συμπεριφορές ως διευκολυντικές στην κοινωνικοποιητική διαδικασία του παιδιού και του εφήβου. Η επιθετικότητα, αποτελεί ένα οικουμενικό χαρακτηριστικό του ανθρώπου που εξυπηρετεί την αυτοπροστασία και που, αν καλλιεργηθεί κατάλληλα, μπορεί να αξιοποιηθεί θετικά και κοινωνικά (π.χ. στον αθλητισμό, στην μάθηση, στην πρωτοβουλία, στο θάρρος της γνώμης κ.ο.κ.) Όμως, η ενδοσχολική βία είναι μια ειδική μορφή επιθετικής συμπεριφοράς που βλάπτει σοβαρά την ψυχοκοινωνική εξέλιξη των παιδιών και εφήβων.
Να θυμηθούμε κάποιες υποθέσεις μαθητικής βίας που συγκλόνισαν το πανελλήνιο.
Το πανελλήνιο άρχισε να γνωρίζει τι σημαίνει bullying ή μαθητικός τσαμπουκάς όταν έσκασε σαν βόμβα η εξαφάνιση του μικρού Α.Μ. στη Βέροια. Ήταν Φεβρουάριος του 2006 όταν τα ίχνη του 10χρονου μαθητή χάθηκαν. Ο Α.Μ., ένας μικρός αλλοδαπός, διέπρεπε ως μαθητής, προκαλώντας κάποια παιδιά της κοινωνίας της Βέροιας που δυσκολεύονταν να ακολουθήσουν τις επιδόσεις του.
Πέντε συνομήλικοί του έκαναν το αποτρόπαιο έγκλημα και εξαφάνισαν το πτώμα του.
Ακόμη μια περίπτωση εξαφάνισης που εκτυλίχθηκε σε θρίλερ, ήταν εκείνη του νεαρού σπουδαστή της Γαλακτοκομικής Σχολής Ιωαννίνων, η οποία συνοδευόταν με αποκαλύψεις για bullying και για τις εφιαλτικές μέρες και νύχτες που ζούσε ο σπουδαστής στο οικοτροφείο της Σχολής. Επί 40 ημέρες οι αστυνομικές αρχές πραγματοποιούσαν έρευνες με σκοπό τον εντοπισμό του φοιτητή, του οποίου το πτώμα βρέθηκε σε προχωρημένη σήψη την Κυριακή 15 Μαρτίου 2015, 800 μέτρα από την σχολή.
Ήταν Οκτώβριος του 2016 όταν ένα ακόμα σοβαρό περιστατικό σε Γυμνάσιο των Κυκλάδων έλαβε χώρα. Το θύμα του βίαιου ξυλοδαρμού, 15χρονος μαθητής της Γ’ Γυμνασίου, είχε ζητήσει από συμμαθητή του μικρότερου, 14χρονου αδελφού του να πάψει να τον παρενοχλεί. Αντ’ αυτού την επόμενη μέρα ο εν λόγω μαθητής, εξοργισμένος, και με τη βοήθεια άλλων οκτώ συμμαθητών του, έστησαν «καρτέρι» στον 15χρονο έξω από το σχολείο, όπου του επιτέθηκαν γρονθοκοπώντας τον σε πρόσωπο και σώμα. Ταυτόχρονα, άλλοι μαθητές που υπήρξαν παρόντες στο συμβάν, όχι μόνο δεν μεσολάβησαν ώστε αυτό να λήξει αναίμακτα, αλλά το βιντεοσκοπούσαν με τα κινητά τους. Ο 14χρονος ηθικός αυτουργός της επίθεσης τιμωρήθηκε με τριήμερη αποβολή, ενώ οι γονείς των εμπλεκόμενων στον ξυλοδαρμό παιδιών κλήθηκαν από τον εισαγγελέα.
Η υπόθεση της αυτοκτονίας του 15χρονου μαθητή σε σχολείο των νοτίων προαστίων στις 15 Ιουλίου 2018 έγινε εξαιτίας bullying σόκαρε το Πανελλήνιο. Είναι από τις τραγωδίες εκείνες που συγκλονίζουν, καθώς πρόκειται για ένα παιδί που δεν πρόλαβε να γνωρίσει τη ζωή.
Μαθητής λυκείου στον Βύρωνα ξυλοκοπήθηκε άγρια μέσα στο σχολείο του από συμμαθητές, επειδή προσπάθησε να υπερασπιστεί την αδελφή του από το bullying που δεχόταν καθημερινά. «Mε χτυπούσαν άγρια, αλύπητα, με μίσος, το κάνανε για να με τελειώσουν. Εγώ προσπάθησα να αμυνθώ, αλλά δεν μπορούσα να κάνω τίποτα. Έτρωγα ξύλο από 17 άτομα», λέει ο ίδιος.
Ένα ακόμη περιστατικό έρχεται από τη Θεσσαλονίκη. Τρεις μαθητές ανάγκασαν συμμαθήτριά τους να γλείψει μία τουρκική τουαλέτα. Το σοκαριστικό περιστατικό καταγράφηκε κατά τη διάρκεια του διαλείμματος και στα πλαίσια ενός παιχνιδιού, όταν οι μαθητές πήγαν στην τουαλέτα. Το περιστατικό bullying ξεπερνάει κάθε όριο.
Το πλήθος των περιστατικών επιθετικότητας και βίας που συμβαίνουν στα σχολεία επαναφέρουν στο προσκήνιο το ερώτημα: Τι συμβαίνει στα ελληνικά σχολεία και στην κοινωνία γενικότερα;
Το σύγχρονο σχολείο καλείται να διαδραματίσει ένα σύνθετο ρόλο, που περιλαμβάνει όχι μόνο την προαγωγή της μάθησης αλλά και της ασφάλειας και ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης των παιδιών. Σήμερα, όμως, η προσδοκία αυτή για πολλά παιδιά δεν καλύπτεται πλήρως και εξαιτίας του γεγονότος της ενδοσχολικής βίας και του εκφοβισμού μεταξύ των μαθητών που παρατηρείται στο σχολικό περιβάλλον.
Η ενδοσχολική βία και ο εκφοβισμός έχουν σοβαρές, άμεσες και έμμεσες επιπτώσεις τόσο στην υγεία και ψυχική υγεία όσο και στην ψυχοκοινωνική ανάπτυξη του παιδιού. Τα παιδιά που γίνονται θύματα εκφοβισμού και βίας είναι πιθανό να εμφανίσουν έντονο άγχος και αισθήματα ανασφάλειας, φοβίες, σχολική άρνηση, πολλές απουσίες από το σχολείο, σχολική αποτυχία, μαθησιακές δυσκολίες, ψυχοσωματικά προβλήματα, κατάθλιψη και αυτοκτονικό ιδεασμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι συνέπειες είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες και είναι δυνατό να καταλήγουν σε τραγικά αποτελέσματα, με απόπειρα αυτοκτονίας ή αυτοκτονία του παιδιού ή εφήβου.
Σύμφωνα με αποτελέσματα σχετικών ερευνών που διεξάγονται σε σχολεία της χώρας, πρόκειται για ένα σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα που επηρεάζει καθοριστικά τη ζωή χιλιάδων μαθητών κάθε ηλικίας. Τα δεδομένα ερευνών δείχνουν ότι το 10-15% των μαθητών πέφτουν θύματα διαφόρων μορφών βίας στο σχολείο και ότι οι μαθητές που ασκούν βία, δηλαδή οι θύτες, υπολογίζεται ότι ξεπερνούν το 5% του συνόλου των μαθητών. Οι μαθητές-θύτες παρουσιάζουν μαθησιακές δυσκολίες και διαταραχές διαγωγής στην εφηβεία η οποία μπορεί να εξελιχθεί σε σοβαρή παραβατικότητα στην ενήλικη ζωή.
Δυστυχώς, στην συντριπτική τους πλειοψηφία τα περιστατικά βίας και εκφοβισμού στα σχολεία δεν αντιμετωπίζονται κατάλληλα. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων, μάλιστα, τα περιστατικά ενδοσχολικής βίας αποσιωπούνται, διότι θεωρείται ότι εκθέτουν και στιγματίζουν τους μαθητές θύματα, τους μαθητές που ασκούν βία και το κύρος του σχολείου. Γενικότερα, για την ενδοσχολική βία και τον εκφοβισμό παρατηρείται έλλειψη ενημέρωσης, περιορισμένη ευαισθητοποίηση και άγνοια για τη διαχείριση του προβλήματος από την επίσημη πολιτεία. Οι γονείς μιλούν ελάχιστα για το πρόβλημα με τα παιδιά τους ενώ οι μαθητές θύματα συχνά αντιδρούν με απόσυρση και αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια από τους ενήλικες. Οι εκπαιδευτικοί, από την πλευρά τους, συζητούν ελάχιστα στη τάξη τις συμπεριφορές βίας και εκφοβισμού.
Οι αιτίες του σχολικού εκφοβισμού εκκινούν από το ατομικό επίπεδο, όπως είναι τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του παιδιού και εκτείνονται ως το επίπεδο της τάξης όπως είναι η στάση του εκπαιδευτικού απέναντι στη βία, το επίπεδο του σχολείου, που αφορά σε πλευρές του σχολικού περιβάλλοντος και το επίπεδο της κοινότητας (δηλ. το ευρύτερο πλαίσιο λειτουργίας, π.χ. συνοικία, περιοχή, Δήμος). Eπιπρόσθετα, στην εκδήλωση του φαινομένου εμπλέκονται και άλλοι παράγοντες όπως τα χαρακτηριστικά του οικογενειακού περιβάλλοντος, οι στάσεις και οι αξίες των παιδιών και των γονέων σχετικά με τη βία, ο τρόπος προβολής της βίας από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης καθώς και τα γενικότερα κοινωνικά προβλήματα που ενισχύουν τις αντικοινωνικές συμπεριφορές.
Οι παρεμβάσεις πρόληψης και αντιμετώπισης της ενδοσχολικής βίας κατηγοριοποιούνται σε δύο βασικές κατηγορίες:
- Στο μοντέλο πρωτογενούς και δευτερογενούς πρόληψης/έγκαιρης παρέμβασης. Απευθύνονται σε όλο το μαθητικό πληθυσμό. Στοχεύουν στην ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας των μαθητών και στην ικανότητα αυτορρύθμισης της συμπεριφοράς τους.
- Στο μοντέλο της στοχευμένης παρέμβασης. Έχει χαρακτήρα συμβουλευτικής ατομικής παρέμβασης στους μαθητές που εμπλέκονται σε ανάλογα περιστατικά. Οι παρεμβάσεις γίνονται από τον εκπαιδευτικό σε συνεργασία με το ειδικό εκπαιδευτικό προσωπικό (Κοινωνικούς Λειτουργούς και Ψυχολόγους) και με συστηματική επικοινωνία με τους γονείς.
Η σύγχρονη εκπαιδευτική έρευνα αποκαλύπτει ότι τα πιο αποτελεσματικά προγράμματα πρόληψης για τον εκφοβισμό και τη βία στο σχολείο είναι εκείνα που στοχεύουν στην αλλαγή του κλίματος και της κουλτούρας του σχολείου, εφαρμόζονται στο δημοτικό σχολείο (σε μικρές ηλικίες) και προσαρμόζονται ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο του πληθυσμού στο οποίο απευθύνονται, εμπλέκουν όλη τη σχολική κοινότητα και εξασφαλίζουν τη δέσμευσή της καθώς και τους γονείς των μαθητών, θεσμικά πρόσωπα, πρόσωπα κύρους, φορείς της κοινότητας.
Εν κατακλείδι:
Ο σχολικός θεσμός και οι εκπαιδευτικοί βρίσκονται σήμερα παγιδευμένοι σε πολλαπλές κοινωνικές αντιφάσεις:
- Μετάδοση ανθρωπιστικών αρχών και προσαρμογή στην αγριότητα της οικονομικής αγοράς.
- Ισότητα όλων και επιλεκτική προαγωγή των άριστων.
- Έξαρση ρατσιστικών αντιλήψεων και ένταξη των παιδιών των μεταναστών.
- Συναινετικός διάλογος και άσκηση αυστηρής εξουσίας.
Μπροστά σ’ αυτά τα αδιέξοδα σε εποχές κοινωνικής, οικονομικής, υγειονομικής αγριότητας:
- Οι μαθητές δεν χρειάζονται εκφοβιστικά μέτρα, αλλά αξίες που να προκύπτουν από την πραγματική σχολική ζωή, πράγμα εξαιρετικά δύσκολο σε εποχή βίαιης ρήξης των κοινωνικών δεσμών.
- Οι δε εκπαιδευτικοί χρειάζονται ισχυρά υποστηρικτικά δίκτυα και πέρα από την επιμόρφωση, ψυχοκοινωνική υποστήριξη και εποπτεία.
- Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται κοινωνική αναγνώριση, υπερηφάνεια και συλλογικότητα, στοιχεία απαραίτητα για να διαμορφωθεί μια νέα κοινωνική δυναμική για το καλό όλων και του ίδιου του σχολείου.
Δεν πρέπει να ξεχνάμε το βασικό δικαίωμα κάθε μαθητή ανεξάρτητα από
- το φύλο
- την εμφάνιση
- τις ικανότητες
- το σεξουαλικό προσανατολισμό
- την εθνικότητα
- την θρησκεία
- να πηγαίνει στο σχολείο χωρίς να φοβάται ότι κάποιος συμμαθητής του μπορεί να τον ταπεινώσει, να τον εξευτελίσει και να του επιβληθεί με την βία.
- O Θεολόγος Χατζηπέμου είναι Επίκουρος Καθηγητής Κοινωνικής Εργασίας στην Εκπαίδευση στο Τμήμα Κοινωνικής Εργασίας του ΠΑ.Δ.Α.
- /tvxs.gr/