Γράφει ο Στυλιανός Γρ. Παπαντώνης
1) 9 Ιουλίου 1825: Δεύτερη μάχη των Δολιανών. Τη χρονιά αυτή (1825) σαρώνει και ερημώνει το Μοριά ο Τουρκοαιγύπτιος Ιμβραήμ πασάς, γιος – κατ’ άλλους θετός, κατ’ άλλους φυσικός – του Αιγύπτιου Βασιλιά Μωχάμεντ Άλη. Όπου περάσει η στρατιά του Ιμβραήμ ακολουθεί όλεθρος, ενώ οι ελληνικές δυνάμεις εξασθενημένες και από τις εμφύλιες έριδες, αδυνατούν να μετρηθούν με το σύγχρονο στρατό (του Ιμπραήμ) τον οργανωμένο κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, αδυνατούν να μετρηθούν μαζί του κατά μέτωπο· περιορίζονται σε ανταρτοπόλεμο.
Φτάνει έτσι η 9η Ιουλίου 1825. Στα Δολιανά έχει στρατοπεδεύσει ο πρίγκιπας – Αγωνιστής Δημήτριος Υψηλάντης με 600 άνδρες. Ο Ιμβραήμ με 1.000 άνδρες και 600 ιππείς, θέλοντας να διαλύσει το στρατόπεδο εφοδιασμού, στα Βέρβενα, συγκρούεται με τον Υψηλάντη, ακολουθεί σφοδρότατη μάχη. Μέσα σε μια ώρα ο Ιμβραήμ έχει 60 νεκρούς και αναγκάζεται να αλλάξει πορεία. Προχωρεί προς την Αράχωβα Λακωνίας και σώζεται η πολύτιμη επιμελητεία των Βερβένων. Σώζεται ο Αγώνας! Την είδηση δημοσίευσε η εφημερίδα της εποχής «Φίλος του Νόμου».
2) Εμπρησμός των Δολιανών: Το ιστορικό χωριό μας γίνεται στόχος του Ιμβραήμ. Πριν συμπληρωθεί χρόνος από τη 2η Μάχη, στις 11 Μαΐου 1826, η πύρινη χρονιά αρχίζει από τα Δολιανά. Ο Ιμβραήμ κατακαίει το χωριό κι έτσι οι άστεγοι πλέον Δολιανίτες θα βολευτούν για χρόνια πολλά σε καλύβες(1). Δε λογάριαζαν οι εμπρηστές ούτε τους Ιερούς Ναούς του χωριού.
Στα 1828 ανώνυμος κρατικός λειτουργός του αρτιγέννητου κράτους μας, επισκέπτεται το πυρπολημένο χωριό. Συντάσσει έκθεση στην οποία περιγράφει τις φοβερές ζημιές. Ιδιαίτερα αναφέρεται στην καταστροφή του Ιερού Ναού της Παναγίας, που είχε κτιστεί το 1810 με μάρμαρο Δολιανών, με αλάβαστρο γράφει ο απογραφέας. Για την άλλη μας εκκλησία, την εκκλησία του Αγιώργη, κτισμένη πολύ νωρίτερα, δεν αναφέρει λέξη. Φαίνεται πως ο Αγιώργης είχε υποστεί σοβαρότερη καταστροφή και ο υπάλληλος θεώρησε το ερείπιο για κάποιο σπίτι…
Το πατρικό μου σπίτι, σε απόσταση λίγων μέτρων από τον Αγιώργη, καταστρέφεται και ανοικοδομείται το 1872, όπως μαρτυρεί απέριττη κτητορική επιγραφή 46 ολόκληρα χρόνια οι Παπαντωναίοι σε καλύβες.
Το 1933 οι Δολιανίτες ανοικοδομούν τον Αγιώργη. Επενδύουν τους παλιούς τοίχους του Ναού με δικό τους μάρμαρο. Έτσι εξηγείται το μεγάλο πάχος που έχουν σήμερα οι τοίχοι του Ναού.
(1): Ο Δημογέροντας των Δολιανών Αναγνώστης Κωνσταντίνου, σε επιστολή του προς τον Έπαρχο Αγίου Πέτρου και Πραστού διεκτραγωδεί την κατάσταση του καμένου χωριού, οι κάτοικοι του οποίου, από το υστέρημά τους, καταβάλλουν τα ετήσια έξοδα λειτουργίας της Σχολής Δολιανών (5 Σεπτεμβρίου 1890).
Την ίδια χρονιά πυρπολούνται πολλοί οικισμοί της Κυνουρίας όπως ο Αγιάννης: Μαζί με το χωριό καίγεται η περίφημη σχολή Καρυτσιώτη, στο Κουτρί. Ακολουθεί η πυρπόληση του Πραστού, πολυπληθέστερου οικισμού της Κυνουρίας….Οι Τσάκωνες φεύγουν στα νησιά…
Στυλιανός Γρ. Παπαντώνης
