Γράφει ο Στέλιος Γρ. Παπαντώνης
Το φίλο μου το Βαγγέλη τον πρωτογνώρισα την Πρώτη Σεπτεμβρίου 19621, όταν, νεαρός δάσκαλος ανέλαβα υπηρεσία στο 1/θέσιο Δημοτικό Σχολείο του χωριού του, του Ακριτοχωρίου – Κορώνης της Εκπαιδευτικής Περιφέρειας Πυλίας.
Η παλιά ονομασία του χωριού ήταν Γρίζι. Αυτήν την ονομασία προτιμούσε ο Βαγγέλης και μάλιστα υποστήριζε πως ο ξάδελφός του, ο φιλόλογος βρήκε το χωριό με το όνομα Γρίζι σε έρευνα του έτους 1520 μ.Χ.2. Δεν έπρεπε λοιπόν να μετονομαστεί το χωριό σε Ακριτοχώρι.
Τιμώντας τη μνήμη και τη γνώμη τού Βαγγέλη του λοιπού θα αποκαλώ το χωριό Γ ρ ί ζ ι.
Ποιος ήταν ο Βαγγέλης;
Ήταν ο δευτερότοκος γιος του Δημητρίου και της Μαρίας Σαλαντή. Γεννήθηκε στο Γρίζι το έτος 1939. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Θοδωρής με τη γυναίκα του Χριστίνα απέκτησαν δύο παιδιά: το Δημήτρη και τη Μαρία. Αυτά τα ανίψια και τα τέσσερα παιδιά τους υπήρξαν τα αγαπημένα πρόσωπα του Βαγγέλη, ο οποίος δεν παντρεύτηκε για να αποκτήσει δική του οικογένεια (Λόγω της αναπηρίας του αγνόησε σχετικά προξενιά).
Από την πρώτη στιγμή εκεί, στο οικογενειακό καφεπαντοπωλείο των Σαλανταίων, στο ισόγειο διώροφης οικοδομής (το ανώι αποτελούσε κατοικία της οικογένειας) διαπίστωσα πως αυτοί οι νοικοκυρεμένοι άνθρωποι καλοδέχονταν τον ξένο σαν αληθινοί Μεσσήνιοι. Όλα τα μέλη της οικογένειας ήσαν άνθρωποι πρόσχαροι, καλοσυνάτοι… Και μεταξύ αυτών ένας πολυτραυματίας ο Βαγγέλης. Ένα πόδι, ένα χέρι, ένα μάτι! Στήριγμά του μια γυαλιστερή πατερίτσα, που όπως έμαθα αργότερα, την κατασκεύαζε ο ίδιος ο Βαγγέλης!
Συνήθως ένα τέτοιο φαινόμενο προκαλεί οίκτο· όμως το μπρίο, το κέφι, η διαφαινόμενη αξιοσύνη του και πνευματική του σπιρτάδα δεν άφηναν περιθώρια οίκτου. Πρώτα τον θαύμαζες κι έπειτα άρχιζες να τον νιώθεις ως δικόν σου άνθρωπο.
- Έλα Βαγγέλη, να μας κεράσεις, να καλωσορίσουμε το δάσκαλο… Πριν από λίγο είχα κατέβει από το ταξί με τα υπάρχοντά μου3. Με περίμενε ο Πρόεδρος της Σχολικής Εφορείας με δύο άλλους Γριζαίους, με βοήθησε να μεταφέρω τα πράγματά μου στο δωμάτιο του δασκάλου και μου παράδωσε τα κλειδιά του Σχολείου.
1: Διορίστηκα τον Απρίλιο του έτους 1962. Υπηρέτησα, προσωρινά, στο 1/θέσιο Δημοτικό Σχολείο Καπλανίου – Κορώνης (από 10 Μαΐου έως 30 Ιουνίου 1962). Τοποθετήθηκα, οριστικά, στο 1/θέσιο Ακριτοχωρίου όπου υπηρέτησα έως τις 30/08/1965
2: Και ο γράφων βρήκε το χωριό Γ ρ ί ζ ι σε απογραφή των Ενετών στην Πελοπόννησο κατά το έτος 1700 μ.Χ. Η έρευνα περιέχεται στο βιβλίο του Β. Παναγιωτόπουλου με τίτλο: «Πληθυσμός και οικισμοί Πελοποννήσου από 13ο έως 18ο αιώνα». Το βιβλίο το βρήκα στη Δημόσια βιβλιοθήκη Τρίπολης
3: Το λεωφορείο της γραμμής Καλαμάτα – Κορώνη με άφησε στο Χαροκοπειό και το ταξί με έφερε στο Γρίζι. Ο Πρόεδρος της Σχολικής Εφετείας, Ανδρέας Τσιώνης, πατέρας τεσσάρων παιδιών – μαθητών του σχολείου μου
Με οδήγησαν έπειτα στο μόνο (από τα τρία) ανοιχτό καφεπαντοπωλείο, αφού όλοι δούλευαν στα χωράφια. Ο Βαγγέλης στο πόστο του. Τον βρήκαμε στην μικρή αυλή, στον ίσκιο της κληματαριάς.
Με το έλα, Βαγγέλη πετάχτηκε σαν ελατήριο και, αφού με καλωσόρισε εγκάρδια, πήρε την παραγγελία: Όλοι ελληνικά καφεδάκια. Πήρε ο άνθρωπος την παραγγελία και έτρεξε όχι με βήματα, μα με άλματα, προς την κουζίνα του καφενείου, για να ετοιμάσει, όλα μόνος του βέβαια, καφέδες, νερά, όλα!
Σε λίγο αντίκρισα ένα φαινόμενο, αληθινή παλικαριά. Με ό,τι είχε απομείνει στο κομμένο του χέρι, στήριζε τον κατάφορτο δίσκο, ενώ με το άλλο χέρι (όχι και αυτό αλάβωτο) απίθωσε καφέδες και νερά στο τραπέζι, μπροστά από κάθε πελάτη, χωρίς πρόβλημα.
Ενεός, άφωνος παρακολουθούσα τα πάντα. Διορατικός και ρεαλιστής ο Βαγγέλης σκέφτηκε πως η περιέργειά μου για ό,τι έβλεπα ήταν δικαιολογημένη και πως ήταν αναγκαίες οι σχετικές διευκρινίσεις. Είπε λοιπόν:
Ήμουν πιτσιρικάς, εννέα ετών, και παίζαμε στο Αλωνάκι4 με τον Παναγιώτη, με τη Γεωργία και με τον Αντώνη, όπου βρήκα το περίεργο σιδερικό. Το περιεργαζόμουν γεμάτος απορία και τότε άρχισα να το χτυπάω στην πέτρα, οπότε… μη ρωτάς. Όλα θόλωσαν, όλα σκοτείνιασαν και όπως έμαθα αργότερα παρά τρίχα είχα αποφύγει το μοιραίο, αλλά είχα απομείνει, κυριολεκτικά μ ι σ ό ς(5). Αυτό το «μισός» όπως μου έλεγε αργότερα είχε και την αστεία του πλευρά. Διηγείται ο ίδιος ο Βαγγέλης: «Γυμνάσιο Κορώνης (σ.σ. εξατάξιο τότε). Ο καθηγητής των Μαθηματικών στο κεφάλαιο Σύνθετη Μέθοδος των Τριών μας έδωσε για το σπίτι ένα πρόβλημα με ζητούμενο: Πόσοι εργάτες θα χρειαστούν για την εκτέλεση ορισμένου έργου σε ορισμένο χρόνο.
Την άλλη μέρα ανοίγουμε τα τετράδια για έλεγχο. Ένας συμμαθητής μας βρήκε 49.5 εργάτες. Και ο Καθηγητής:
- Καλά, βρε παιδί μου, υπάρχει μισός εργάτης; Δεν κατάλαβες πως κάπου έκανες λάθος;
- Αν ήμουν εγώ, κύριε Καθηγητά; ρωτώ για να εισπράξω το φιλικό του φασκέλωμα, ενώ η τάξη ξεκαρδίζεται στα γέλια. Αυτός είναι πηγαίος αυτοσαρκασμός, που κάνει πέρα κλαψουρίσματα, μειονεξίες και όλα τα σχετικά παρεπόμενα.
Ο Βαγγέλης έκανε και τον ψάλτη στον πατρογονικό Αγιοδημήτρη του χωριού, ανά δεκαπενθήμερο, αφού ο σεβάσμιος παπα – Βασίλης Μπλάνας λειτουργούσε τη μια Κυριακή στο Γρίζι και την άλλη στη γειτονική Υάμεια (Τζαΐζι)· Εκείνο που με παραξένεψε ήταν το εξής!
Ουδέποτε ο Βαγγέλης έψαλε το πολυχρόνιο της βασιλικής οικογένειας.
- Και δε μου λες, ρε φίλε, τι θα κάνεις μια μέρα που θα είσαι μόνος σου στο ψαλτήρι;
- Μου έχει τύχει και έψαλε το πολυχρόνιο ο παπα – Βασίλης μου απάντησε κοφτά.
- Κατάλαβα.
4: Αλωνάκι: μια μικρή άπλα ανάμεσα στα σπίτια των αδελφών Πέτρου και Διονύση (Νιόνιου) Τσιώνη. Ο οδυνηρός Απολογισμός της έκρηξης: Βαγγέλης Σαλαντής: πολυτραυματίας, ανάπηρος εφόρου ζωής, Παναγιώτης Π. Τσιώνης, δικηγόρος, μακαρίτης σήμερα: Απώλεια ενός ματιού, Γεωργία Π. Τσιώνη με ελαφρύτερα τραύματα και Αντώνιος Αθ. Τσιώνης: Χωρίς ζημιά. Αίμα παιδικό, αίμα αθώων που σε αναγκάζει να φωνάξεις δυνατά: ΠΟΤΕ ΠΙΑ ΠΟΛΕΜΟΣ
5: Επαναλαμβάνω: Μισός: Ένα πόδι, ένα χέρι, ένα μάτι!
Κατάλαβα, ωστόσο γνωρίζω πολύ καλά πως η σωματική κατάσταση του αλησμόνητου φίλου μου προκαλούσε το ενδιαφέρον των αδηφάγων εμπόρων της αναπηρίας. Μάλιστα είχε δεχτεί προτάσεις εύκολου χρήματος και πλουτισμού, τις οποίες (προτάσεις) ο αξιοπρεπής Βαγγέλης «απέρριπτε μετά βδελυγμίας». Περήφανος, ακέραιος χαρακτήρας.
Διατηρήσαμε τη φιλία μας, παρά το γεγονός πως ζούσαμε μακριά ο ένας από τον άλλο. Η τηλεφωνική μας επικοινωνία ήταν τακτική! Με επισκέφθηκε μια φορά στην Ερμιόνη, όπου υπηρέτησα μετά από το Γρίζι και ακόμη μία, αργότερα, στο Άστρος.
Κατά τις τελευταίες δεκαετίες έμενε στην Αθήνα, όπου συναντιόμαστε πότε πότε, όταν πήγαινα στην πρωτεύουσα.
Παρά την πολυαναπηρία του είχε την ικανότητα να αυτοσυντηρείται. Ένα μόνο παράδειγμα: Το μόνο που μου ζήτησε όταν τον φιλοξένησα, ήταν, το πρωί που ντυνόταν, να του κουμπώσω την παραμάνα, πίσω στη μέση, η οποία συγκρατούσε το άδειο μπατζάκι του παντελονιού, στο κομμένο πόδι.
Από τα δύο του ανίψια γνώρισα μόνο το Δημήτρη, ο οποίος δεν πρόλαβε να γίνει μαθητής μου, αφού το καλοκαίρι του 1965 πήρα μετάθεση από την Μεσσηνία στην Αργολίδα. Η Μαρία δεν είχε γεννηθεί τότε. Όμως αργότερα πέρασε με τον άντρα της Νίκο να με ιδούνε. Όλοι τους καλοί, ανυστερόβουλοι άνθρωποι. Τους αγαπώ και τους ευχαριστώ.
Θέλω να πω λίγο για το χόμπι του. Η π ρ έ φ α. Συχνά – πυκνά έλεγε, απευθυνόμενος στους αντιπάλους του: «Την κάνουμε μίνια;» (σ.σ. μίνια = μια ιδιωματική λέξη). Η συγκρότηση της τριάδας ή τετράδας δεν αργούσε, κι ο πόλεμος κρατούσε όχι μόνο για μια παρτίδα.
Διευκρινιστικά: Αγώνας για τη νίκη μ ό ν ο ουδέποτε ο Βαγγέλης και οι ορκισμένοι αντίπαλοί του έπαιζαν «επί χρήμασι». Μόνο για τη ζώνη.
Δε λησμονώ τις βόλτες μας. Περπατούσαμε προς την Αγκινάρα, όπου οι Σαλανταίοι είχαν το στάβλο τους. Εκεί ο φίλος μου έπρεπε το μεσημέρι να ποτίσει και να ταΐσει τα 2 – 3 καλοθρεμμένα μοσχάρια τους, μιας και οι υπόλοιποι δούλευαν στα χωράφια.
Και απέναντι, δυτικά από το χωριό, προς το Ιόνιο στέκει ο μισογκρεμισμένος πύργος, μάλλον βίγλα, σημάδι ενετοκρατίας. Η λαϊκή φαντασία, στο χάλασμα τοποθετούσε μυθικούς θησαυρούς! Πήγαμε κι εκεί…
Με πήρε μια σκόλη και κινήσαμε. Εκείνος καβάλα στο γαϊδουράκι του και του λόγου μου πεζός. Περάσαμε τα Λίγα Λιόφυτα και βρήκαμε τα ασκεπή χωράφια όπου οι Γριζαίοι έσπερναν, συνήθως, φυτά για ζωοτροφές: βίκος, λαθούρι…
Ζυγώνοντας στον Πύργο ακούμε κραυγές. Ο μπαρμπα – Νικολός ο Τσιώνης (Μακρονικολός) έβγαζε βίκο. Μόλις αντίκρισε το Βαγγέλη άρχισε να τον μαλώνει, γιατί, λέει, με την αμέλειά του (Δε με άκουσες, παράλυτε, έσκουζε ο αγαθός γέροντας) και χάθηκαν τα χρυσά. Τι είχε συμβεί; Όλος ο χέρσος πετρότοπος γύρω από το κτίσμα ήταν σκαμμένος, γεμάτος από πρόσφατες λαβωματιές. Τα ριζιμιά λιθάρια με τα φυσικά λαγούμια τους, όλα είχαν αδειάσει από τα χώματα που τα σκέπαζαν.
Το θέαμα, πράγματι εντυπωσιακό, οδηγούσε τον αθώο μπαρμπα – Νικολό στο συμπέρασμα πως κάποιοι είχαν… κάνει την τύχη τους και την πλήρωσε, που λέμε, ο Βαγγέλης.
Η ερμηνεία του φαινομένου δόθηκε το βράδυ στο μαγαζί του Βαγγέλη: Ο κουμπάρος του ο Ανδρέας έφερε τον κασμά που είχε δανειστεί από τους Σαλανταίους. Δήλωσε απογοητευμένος, πως την προηγούμενη Κυριακή παιδεύτηκε όλη του η οικογένεια σκάβοντας γύρω από τον Πύργο, χωρίς κανένα αποτέλεσμα!
Στο περιβόλι πηγαίναμε κυρίως το Σεπτέμβριο. Τότε η πελώρια συκιά είχε ακόμη πεντανόστιμα σύκα. Θαύμαζα την ικανότητα του Βαγγέλη να σκαρφαλώνει ψηλά, ν’ αλλάζει κλάρα, να δρέπει τους ώριμους καρπούς…
Η τελευταία μας εκδρομή ήταν κάτω, στην μύτη του Ακρίτα, όπου, στον πάτο φυσικού πηγαδιού, βάθους – αν θυμάμαι καλά – γύρω στα οχτώ μέτρα, υπήρχε πάντοτε λίγο κρύο νερό. Είχε πηγή, αλλά δεν γέμιζε το πηγάδι αφού το νερό έφευγε, στα κενά των βράχων της κοίτης. Με πολλή προσοχή κατέβαινες στον πάτο και έπινες κρύο νερό που οι ντόπιοι το αποκαλούσαν Τσερλονέρι, γιατί, έλεγαν, προκαλούσε τον καθαρισμό του εντέρου.
Έτσι, στις 30 Ιουνίου του 1963 κινήσαμε για τον Ακρίτα ο Βαγγέλης «επί όνου» κι από κοντά πεζοί ο Παναγιώτης Τσιώνης, γιος του Μαστραγγέλου και η αφεντιά μου.
Το βασταγό, εκτός από το Βαγγέλη, κουβαλούσε καλάθι με άφθονα τρόφιμα, κρασάκι και ένα πεντογάλονο, προκειμένου να βγάλουμε από το πηγάδι για το Βαγγέλη, που δεν θα κατέβαινε στην πηγή. Ο Παναγιώτης (Μπότης), πιο σκληραγωγημένος από μένα, κατέβηκε πρώτος και τον ακολούθησα.
Μας κρέμασε ο Βαγγέλης με γερό σκοινί το πεντογάλονο. Ήπιαμε μπόλικο νερό, γεμίσαμε το δοχείο, το τράβηξε ο Βαγγέλης, ήπιε κι εκείνος…
Βγήκαμε έξω και περιμέναμε τη χρήση του νερού, αλλά ματαίως. Μόνο που μας έψησε ο ήλιος και πολύ τον Βαγγέλη που, γυμνός από τη μέση και πάνω προσπαθούσε να συνάξει θαλασσινό αλάτι στη βραχώδη ακτή.
Τέλος φάγαμε, σαν νηστικοί και το απομεσήμερο γυρίσαμε περίλυποι για την αποτυχία του εγχειρήματος.
Την άλλη μέρα έφυγα για διακοπές στο χωριό μου, στα Δολιανά, ενώ ο Βαγγέλης μου έγραψε πως για να αντιμετωπίσει τα εγκαύματα, ξόδεψε όλες τις κρέμες των φαρμακείων της περιοχής.
Επισκέφθηκα και το Γρίζι έξι φορές (μετά το 1965). Δυστυχώς καμιά φορά δε βρήκα το Βαγγέλη που είχε μετακομίσει στην Αθήνα.
Οι περιστάσεις το έφεραν και η συνάντησή μας στο Γρίζι που όλο σχεδιάζαμε δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ.
Ρωτώ σήμερα, τόσα χρόνια μετά το κακό, τον υπέροχο ανιψιό του Βαγγέλη, το Δημήτρη, συνταξιούχο Διευθυντή της Ελληνικής Αστυνομίας.
Δημήτρη, σε παρακαλώ, τώρα μετά από τόσα χρόνια (!) σύμφωνα με όσα άκουσες και σε συνδυασμό με την πολυετή σου επαγγελματική εμπειρία, πώς θα χαρακτήριζες το περιστατικό και τι θα ευχόσουν σχετικά στα παιδιά μας και στα εγγόνια μας;
Η απάντηση στο ερώτημα αυτό, δάσκαλε, είναι πολύ δύσκολη. Τι να πω; Η οικογένειά μας πάντως πλήρωσε βαρύτατο φόρο.
Ας μη δοκιμάσει άλλος τέτοιες πίκρες.
Κλείνοντας επιθυμώ να εκφράσω τις ευχαριστίες μου και στο φίλο μου Δημήτρη και στην ευγενέστατη κόρη του Κωνσταντίνα για όλα τα πληροφοριακά στοιχεία που μου πρόσφεραν.
Ευχαριστώ επίσης το μαθητή μου Πέτρο Τσιώνη του Αντώνη, γνωστού ως Παπαντώνη για τις πληροφορίες σ’ ό,τι αφορά τον αδερφό του πατέρα του, τον Παναγιώτη, το δεύτερο σε ζημιά παιδί, εκεί στο Αλωνάκι.
Στέλιος Γρ. Παπαντώνης
(Το κείμενο περιέχεται στο ανέκδοτο βιβλίο μας με το γενικό τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ)
Σ