Γράφει ο Ηλίας Σακαλής
(Στέκομαι στους Ελεύθερους Πολιορκημένους)
Μέρος Α’. : Συναισθηματική αποδοχή:
Πρόκειται για μερικά κομμάτια στρογγύλως και οξυμώρως συζευγμένα, απ΄ όπου γεννήθηκε η κορυφαία δράση, το «ασύνορο» δράμα, η «γενναία» γενναιότητα: Η «Γυναίκα της Ζάκυθος», το «Χρέος», οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Ανατολή και Δύση, Βορράς και Νότος, αράπηδες και αραπάδες, Τουρκαραπάδες, Ισλαμικοί κοκκινοσκούφηδες, κοκκινομάλληδες και γαλαζοαίματοι, «Αραπιάς άτι, Γάλλου νους, βόλι Τουρκίας μολύβι, τόπ’ Άγγλου», χτυπούν λυσσαλέα το Μεσολόγγι, το «Φτωχό Καλύβι». «Πέλαγο μέγ’ αλλοίμονον! Βαρεί το καλυβάκι». Θρηνολογεί προφητικά ο ποιητής μας…
Το μεγαλούργημα του Μεσολογγιού παίδεψε το Σολωμό σε όλη την ποιητική του δράση, χωρίς να το ολοκληρώσει. Τριάντα χρόνια το δούλευε και όμως δεν άφησε πίσω του παρά μόνο κάποια τεμάχια πεταγμένα εδώ κι’ εκεί. Κάποια συντρίμμια ενός υπέροχου μνημείου, καθώς παρατηρεί ο Άριστος Καμπάνης. « Οι Ελεύθεροι Πολιορκημένοι», εν τούτοις, ως αποσπάσματα ένα – ένα χωριστά, ενός φιλοσοφικού λυρικού ποιήματος, είναι υπέροχα. Ως σύνολο δε, δηλαδή ως υπόθεση ενός επικού συνόλου, που στηρίζεται σε μια ιστορική πραγματικότητα, εισέτι πιο υπέροχο.
Ακόμη, τα ασυνάρτητα αυτά συντρίμματα, οι σκόρπιοι αυτοί στίχοι, μας γοητεύουν, μας διδάσκουν και ευφραίνουν την ακοή μας με τη μουσική τους αντηχητικότητα. Μήπως και ο Ερμής του Πραξιτέλη, ο κουλοχέρης, δεν μας μαγεύει με το «σύμμετρο» κάλλος του; Αλλά, και «κομματιασμένος» ο Παρθενώνας δεν μας συγκινεί με την απαστράπτουσα λάμψη του; Εκτός από τον Έλγιν, τον ανίερον εκείνον Άγγλον, που τον βεβήλωσε και τον λεηλάτησε…
Αποστρέφω το λόγο μου ωρμημένος από την «κοχλάζουσα» επικαιρότητα: Κύριοι του Ηνωμένου Βασιλείου: Τρώτε με χρυσά κουτάλια τη χρυσή κληρονομιά της χώρας μας. Θέλουμε τα μάρμαρά μας, την ψυχή μας, να γυρίσουν στον τόπο τους, στη «Μάνα» τους. Αφήστε τις άτοπες, τις ψεύτικες δικαιολογίες. Μας θυμίζετε το περιλάλητο: «’Εμ’ κλέφταρος, ’εμ’ ψεύταρος!».
Μην αντιγράφετε την αείμνηστη «άνασσα» του Βασιλείου σας, η οποία, ως αρχηγός κράτους επί 70 χρόνια, ουδέποτε κοίταξε κατά την Ελλάδα, όχι βέβαια από σεβασμό, αλλά από ασέβεια, από ζήλεια και από περιφρόνηση προς τον πολιτισμό μας.
Κύριοι, κυβερνώντες τη χώρα μας: Γιατί δεν προσφεύγετε στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης; Μήπως, διότι κάτω από τα κλεψιμαίικα ελλοχεύουν ιοβόλα φίδια; Τι συμβαίνει; Μήπως ένας «Ινδουιστής» συλλογάται σωφρονέστερα από έναν Ελληνοχριστιανό; Ή μήπως σας βαραίνουν τα δεσμά της Εγγλέζικης λίρας; Με τα καμώματά σας τρίζουν τα κόκκαλα του Ικτίνου και της αείμνηστης Μελίνας.
Επανακάμπτω στο θέμα μας: Από τη «Γυναίκα της Ζάκυθος», λοιπόν, το πρωτοσχέδιο των «Ελεύθερων Πλιορκημένων», το υπέροχο εκείνο λογοτέχνημα, σε πεζή σύνθεση, όπου κυριαρχεί η απαίσια και μυστηριώδικη εκείνη γυναίκα, βγήκε το αριστούργημα της εποποιίας του Μεσολογγιού, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι». Ο υψηλός ύμνος στη «θέληση», στη δύναμη της θέλησης, στην «Ελευθερία» της θέλησης. Εκεί ο ποιητής μας φανερώνει το τρομερό μυστικό της: «θέληση σημαίνει Χρέος». Οπόθεν και ο δεύτερος τίτλος του ποιήματος « Το χρέος». Θέλει μόνο εκείνος, που είναι πρόθυμος να πάθει. Οι πολιορκημένοι Μεσολογγίτες θέλησαν να ζήσουν ελεύθεροι, κι αληθινά ζήσανε, γιατί φάνηκαν πρόθυμοι να πάθουν…
Μέρος Β’.: Κριτική απόφανση: Στοχασμοί και οξύμωρα, μετωνυμίες και υπαλλαγές, υπαινιγμοί και νύξεις συνθέτουν την υψηλή, την πολυθρήνητη, τραγωδία του Μεσολογγίου. Όπως: Α’. Στοχασμοί:
1ος. Το ουσιαστικότερο και υψηλότερο περιεχόμενο της αληθινής ανθρώπινης φύσης είναι η Πατρίδα και η Πίστη.
2ος. Ο Σταυρός είναι η καθέδρα της γνήσιας σοφίας, επειδή, όσα ο Ιησούς εις τρεις χρόνους εδίδαξε με το Ευαγγέλιο, όλα τα ανακεφαλαίωσε εις τρεις ώρες απάνου εις το Σταυρό…
3ος. Από τη μικρότητα του τόπου, ο οποίος παλεύει με μεγάλες ενάντιες δυνάμεις, θέλει έβγουν οι Μεγάλες Ουσίες.
4ος. Ο Μόντι, Ιταλός ποιητής, παρατηρεί το Σολωμό και του λέει:
«Δεν πρέπει να σκέφτεσαι τόσο. Πρέπει να αισθάνεσαι!». Και ο ποιητής του αποκρίθηκε: «Πρέπει πρώτα με δύναμη να συλλάβει ο νους κι έπειτα η καρδιά να αισθανθεί θερμά ό,τι ο νους έχει συλλάβει!»
Β’. Οξύμωρα: α. Από το ΑΟ σχεδίασμα, που είναι συνθεμένο σε εξασύλλαβο ιαμβικό [υ-] ομοιοκατάληκτο, με σταυρωτή ομοιοκαταληξία, στίχο και σε είδος προφητικού θρήνου και λυρικό στο σχήμα. Π.χ.
– «Εκατασκέπαζε όλα τα πάντα μαυρίλα και πίσσα γιομάτη λάμψη, βροντή κι αστροπελέκι».
– «Του Αράπη το στόμα σφυρίζει στου Μάρκου το χώμα και αμέριμνον διαβαίνει εκεί που εβγήκε η μεγάλη του Μπάιρον ψυχή».
– «Να, η νύχτα που βγαίνει, κι αστέρι δεν κρύβει».
β. Από το Βο σχεδίασμα, που είναι συνθεμένο σε δακτυλικό δεκαπεντασύλλαβο [-υυ] ομοιοκατάληκτο, με ζευγαρωτή ομοιοκαταληξία, στίχο. Ένα σύνθεμα επικό στο σχήμα, όπου εικονίζονται τα παθήματα των αγωνιστών, έως που έκαναν το «γιουρούσι». Π.χ.
– «Ο Απρίλης με τον Έρωτα χορεύουν και γελούνε, κι όσ’ άνθια βγαίνουν και καρποί τόσ’ άρματα σε κλειούνε».
– «Ήταν με σένα τρεις χαρές στην πίκρα φυτρωμένες, όμως για μένα στη χαρά τρεις πίκρες ριζωμένες». «Και μέσ’ στης λίμνης τα νερά, όπ’ έφθασε μ’ ασπούδα, έπαιξε με τον ίσκιο της γαλάζια – ’βωδάτη – πεταλούδα!».
– «Όλοι σαν ένας, ναι, χτυπούν, όμως εσύ σαν όλους».
– «Ο Ουρανός σε προσκαλεί, κ’ η κόλαση βρυχίζει».
– «Η δύναμή σου πέλαγο, κ’ η θέλησή μου βράχος».
– «Χαμένη σάλπιγγα τι θες κι’ αυτούς τους ίσκιους κράζεις;».
γ. Από το Γο σχεδίασμα, που είναι ξανάπλασμα του Βου και συνθεμένο σε δακτυλικό [-υυ] δεκαπεντασύλλαβο ανομοιοκατάληκτο στίχο. Π.Χ.
– «Το καλυβάκι βαρεί κατάκορφα σκιώντας (=σχίζοντας) τα νέφη της σκλαβιάς ο Ήλιος».
– «Μού ’πε με θείο χαμόγελο βρεμμένο μέ ’να δάκρυ».
– «Ανάκουστος κειλαϊδισμός και λιποθυμισμένος».
Γ.’ Μετωνυμίες και υπαλλαγές, υπαινιγμοί και νύξεις: Π.Χ.
– «Πέλαγο μέγα πολεμά, βαρεί το καλυβάκι». (= το πολύπαθο Μεσολόγγι).
– «Τα μάτια μου δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι». (=Το ένδοξο Μεσολόγγι).
– «Μητέρα μεγαλόψυχη στον πόνο και στη δόξα». (= η Μεσολογγίτισα Μάννα). Η οποία μυήθηκε στο μυστήριο του χρέους και της θυσίας, γεύτηκε τους καρπούς της άρσης του Σταυρού της και υπερήφανη προχώρησε στο μονοπάτι της «ανάστασης».
– «Έρμα ’ν’ τα μάτια, που καλείς, χρυσέ ζωής αέρα».
κ’ «Άκρα του τάφου σιωπή στον κάμπο βασιλεύει…». (= η πονεμένη χαρά της ρωμιοσύνης).
– «Άκου, Μπάυρον, πόσον θρήνον κάνει, ενώ σε χαιρετά, η πατρίδα των Ελλήνων». (= Το «Ψυχώ» του Μπάυρον).
– «Τη Λίμνη βαρεί καταμεσίς σκιώντας τα νέφη ο Ήλιος». (= Ημαυρισμένη Λίμνη – Παραλλαγή).
– «Τα μάτια η πείνα εμαύρισε. στα μάτια η μάνα μνέει». (= η πείνα) – μνέει = ορκίζεται ←’΄ομνυμι).
– «Αηδονολάλειε στήθος μου, πριν το σπαθί σε σχίσει».
κ’ «Πενθολαλούν τ’ αηδόνια, κλαίνε τα τριαντάφυλλα». (= η απόγνωση).
– «Είν’ έτοιμα στην άσπονδη πλημμύρα των αρμάτων δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κ’ ελεύθερα να μείνουν, εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το χάρο».
κ’ «Θύρες ανοίξτ’ ολόχρυσαις, για την γλυκειάν ελπίδα». (= η έξοδος – το γιουρούσι).
– «Σάλπιγγα, κόψ’ του τραγουδιού τα μάγια με βία, γυναικός, γέροντος, παιδιού, μην κόψουν την αντρεία». (= η λιγοψυχιά).
Όπως προανέφερα: Μολονότι κανένα άλλο έργο του ο Ποιητής δεν αγάπησε και δεν δούλεψε τόσο, όσο αυτό, εν τούτοις δεν κατάφερε να το ολοκληρώσει.
Μήπως, διότι το «θέμα» ήταν μεγαλύτερο από τη δύναμή του;
Μήπως έφταιξε το φυσικό του ελάττωμα να μην ικανοποιείται ποτέ, αλλά πάντα να γυρεύει το τελειότερο;
Μήπως, διότι ζητούσε να φτάσει στο άφθαστο; Μήπως, διότι η εκτέλεση πρόδιδε κάποτε την έμπνευση;
Μήπως πίστευε ότι η προσωπικότητα πρέπει να εξαφανίζεται μέσα στο έργο; Ότι το πάθος πρέπει να υποτάσσεται στο νόημα της τέχνης;
Μήπως, διότι ήθελε εκάστοτε να υποβάλλει τον εαυτόν του σε μια ηθική αυτοπειθαρχία;
Μήπως, διότι οι προσπάθειες του Ποιητή, του λαμπρού αυτού κυνηγού του «Απόλυτου», προκειμένου να δώσει την οριστική μορφή στο ποίημά του, δεν ικανοποιούσαν το υψηλό του καλλιτεχνικό ιδανικό;
Μήπως ο «αισθητικός» νίκησε τον ποιητή; Ο διανοητής το δημιουργό μορφών; Η θεωρία την πράξη;
Η Τέχνη δεν είναι λογική, ή η λογική της Τέχνης είναι άλογη, υπέρλογη! Του έλεγε ο Μοντί.
Μήπως τον έβλαψαν η «κριτική υπερτροφία», ο υπερβολικός αυτοέλεγχος,
η «αψηκορία»;
Μήπως η «Δίκη» με την Αγγελική Νίκλη, τη βιολογική Μητέρα του, την «πανώρηα εκείνη φτωχοπούλα», η οποία διήρκεσε πέντε (5) χρόνια, σκότισε τη γαλήνη της συνειδήσεώς του;
Μήπως ο «αλκοολισμός», η κολώνια και το καθαρό οινόπνευμα, σκότωσαν τη σωματική και την πνευματική αντοχή του Ποιητή;
Αγαπητοί φίλοι! Ασπαζόμενος «αγιαστικά» το χώμα του Μεσολογγιού και «σεβαστικά» τον «βαθύτατο» Σολωμό, χρέος μου «Πατριδικό» είναι, αλλά και πράξη Εθνικής αυτοσυνειδησίας και επανακατάκτησης της πολιτιστικής μας ταυτότητας, διαρκούσης της επετείου της Εθνικής Παλιγγενεσίας, να αποστρέψω ξανά το λόγο μου, για να δώσω μια οριστική, ρητή, απάντηση σε όσους ισχυρίζονται ότι η Επανάσταση του 1821 είναι ένας «αντίλαλος» της Γαλλικής τοιαύτης!
Η διαφορά είναι τεράστια. Εκείνη ήταν ένας ξεσηκωμός κατά του Τυράννου της Γαλλίας, του Λουδοβίκου ΙΣΤ’, ενώ ο δικός μας ξεσηκωμός κατά του Τούρκου Τύραννου, του Σουλτάνου Μαχμούτ του Β’, ήταν ασύγκριτα χειρότερος… Ήταν εξέγερση κατά Τυράννου «αντίχριστου»! Ο επαναστατημένος «ραγιάς» ήταν Έλληνας και Χριστιανός. Δεν ήταν άθεος και θρησκευτικά αδιάφορος. Το επαναστατημένο, και όχι πλέον, δούλο Γένος, ονειροπολούσε τον αρχαίο Ελληνισμό και τον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά».
Είχε χαράξει «κοινή πορεία» Ελληνισμού και Χριστιανισμού. Εκείνη, η Γαλλική, που είχε ως έμβλημα το τρίπτυχο: Liberte, Egalite, Fraternite, δηλαδή: Ελευθερία, Ισότης, Αδελφότης, εγέννησε τους Δαντόν, Mαρά και Ροβεσπιέρo (= τον εμψυχωτή της τρομοκρατίας), ενώ η δική μας, που είχε ως έμβλημα το δίπτυχο: «Λευτεριά ή θάνατος» και απώτερο στόχο έναν Χριστιανικό Ανθρωπισμό, γεννήθηκε από τα «Κρυφά Σχολιά» και τους «Κλέφτες». Το Ζάλογγο και τους Σουλιώτες. Τη Ρούμελη και το Μόριά. Εν ταυτώ δε γέννησε το Θοδωρή και το Γενναίο. Τον «Άκουρο» και το «Νικηταρά». Το Μιαούλη και τον Κανάρη. Τον «Ιθακήσιο» Ανδρούτσο και την «Κυρά» – Φροσύνη. Το Αρκάδι και το Παλαμήδι.
Το Βαλτέτσι, την Τριπολιτσά, τα Δερβενάκια, το Μανιάκι και τον Παπαφλέσσα. Τέλος δε την Επίδαυρο, το Άστρος και την Τροιζήνα!!!
Το «εικοσιένα», φίλτατοί μου, βγαίνει ολόισια από την πολυαίωνη σκλαβιά και την αιωνόβια Εθνική μας παράδοση. Είναι ένα τεράστιο, καθαρά εθνικό, κίνημα. Εκείνη – η Γαλλική – ήταν μια «Κοινωνική επανάσταση», ενώ το 21 δεν «μπαίνει» στο σχήμα των ταξικών αγώνων. Εκείνη στάθηκε «αντικληρική», ενώ τη σημαία του 21, το λάβαρο που μας «ισκιάζει», το κράτησε ένας Δεσπότης… Τα κόκκαλά του έγιναν φυλαχτά! Το ράσο του σύμβολο διπλό: Θρησκεία και Παιδεία – Χριστιανισμός και Ελληνισμός.
Τον «βλέπω στην αγχόνη» και θυμάμαι τον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη: «Μην λησμονείτε το σχοινί, παιδιά, του Πατριάρχη…
«Πεποιθώς ὢν», ότι υπερκέρασα – ξεπέρασα – τον Ποιητή στην παλινδρόμηση του λόγου μου, ζητώ άφεσιν…
Ἔρρωσθε: Ναι έχετε υγείαν.
| Σημείωση: α. ασπούδα = γρηγοράδα.
(α επιτατικό και σπουδή, σπεύδω) β. ’βωδάτη = ευώδης, ευωδιαστή, μυρωδάτη. Τηλ. 27550-22537 |
Με τιμή
Άστρος Οκτώβριος 2024 Ηλίας Θεμ. Σακαλής Φιλόλογος |